Existe realmente un “Cártel de los Soles”?

A corrupción non é unha invención venezolana. É un problema endémico en moitos países da América Latina e noutras rexións do mundo, asociado a estruturas estatais fráxiles, economías dependentes de materias primas e intervencións externas que reconfiguran incentivos. En Venezuela, estas dinámicas non comezan co chavismo; teñen raíces máis antigas, estreitamente vinculadas á economía do petróleo e ás políticas internacionais que rodean esa riqueza.

A narrativa do “Cártel de los Soles” condensou durante anos unha intuición real na que membros das forzas armadas e axentes estatais participan en actividades ilícitas que van do contrabando ao tráfico de drogas e á explotación ilegal de minerais. Investigacións xornalísticas e sancións internacionais documentaron casos concretos de altos oficiais implicados en redes que aproveitan posicións e acceso ao poder para extraer recursos. Estas probas confirman que existen prácticas organizadas e complicidade institucional. Pero a pregunta relevante para a política e a ética é outra: ¿pódese afirmar, con base en evidencias públicas e consistentes, que existe unha organización monólita, centralizada e establecida chamada “Cártel de los Soles”?

A resposta debe ser cautelosa. O calificativo de “cártel” suxire unha estrutura con mando único, coordinación sistemática e disciplina organizativa comparable á dos grandes cartéis narcotraficantes. A maior parte das evidencias públicas describen, en cambio, redes descentralizadas, vínculos clientelares e prácticas de captura do Estado que operan a través de fragmentacións e alianzas temporais. A etiqueta “Cártel de los Soles” funciona entón como unha metáfora potente —e tamén como unha arma retórica— que pode agregar casos diversos baixo un mesmo rótulo e dar a impresión de cohesión onde a realidade é máis fluída.

Non se pode obviar que as medidas externas contra Venezuela —embargos, sancións e outras presións— contribuíron a debilitar as capacidades estatais. Ao estrangular ingresos petrolíferos, limitar o acceso a mercados financeiros e reducir a cooperación técnica e policial, esas políticas complican a resposta efectiva do propio Estado fronte ao crime organizado. Nun contexto de caída das vías legais de obtención de divisas, os fluxos ilícitos —contrabando, minería ilegal, tráfico— medran e poden converterse en fontes fundamentais de poder e riqueza para actores internos. Así, as políticas externas actúan non tanto como xeradoras iniciais da corrupción, senón como factores que aceleran e multiplican dinámicas corruptas preexistentes.

Dito isto, tampouco é lexítimo negar a existencia de redes e conexións criminales entre membros das forzas armadas e actores civís. O que resulta perigoso é usar un rótulo impreciso como “Cártel de los Soles” como xustificación automática para intervencións ou sancións xeneralizadas que non distingan entre responsables e cidadáns. As narrativas simplificadoras poden escamotear complexidade e, con iso, facilitar medidas que agraven a situación humanitaria e institucional.

O diagnóstico útil debe distinguir tres verdades interconectadas: (1) hai corrupción estruturada e implicación de sectores das forzas armadas en actividades ilícitas; (2) a organización desta corrupción é, en moitos casos, descentralizada e heteroxénea; (3) as políticas externas, ao debilitar canles legais e capacidade estatal, teñen contribuído a facer máis atractiva e rentable a economía ilícita.

En conclusión, hai motivos fundados para denunciar prácticas corruptas e a complicidade de oficiais en redes criminais en Venezuela. Pero non hai suficiente evidencia pública para afirmar, de forma rotunda e sen matices, a presenza dunha organización monolítica e permanente chamada “Cártel de los Soles”. É preciso manter un discurso preciso e baseado en probas: chanzo imprescindible para formular políticas eficaces que non perxudiquen á poboación e que aborden, de forma intelixente e xusta, as raíces da corrupción e a captura do Estado.

O rótulo “Cártel de los Soles” e a loita contra o narcotráfico semellan, nalgúns discursos mediáticos e políticos, un relato que se está a reproducir para xustificar unha posible invasión.