Os Xuíces non deben facer política desde o auto instrutor
A separación de poderes non é un simple ornamento formal senón a pedra angular sobre a que se asenta o Estado de Dereito. Garante que ninguén, nin ningún poder, estea por encima da lei. Cada un dos tres poderes —Lexislativo, Executivo e Xudicial— dispón de competencias ben definidas, deseñadas para controlarse mutuamente. Cando un xuíz, no marco dun procedemento penal, non se limita a aplicar a lei senón que se permite suxerir ao Congreso a modificación das súas propias normas internas para facilitar que un investigado perda o seu escano, atravesamos unha liña perigosa. Trátase dunha intrusión en esferas de competencia alleas.
Existen, por suposto, situacións nas que a xudicatura pode e debe formular observacións de interese para o lexislador. Os maxistrados, pola súa práctica diaria nos tribunais, están en posición privilexiada para detectar baleiros legais, antinomías ou problemas de aplicación práctica das normas. Esta función de estímulo é froito da súa experiencia técnica e resulta positiva para o sistema. Con todo, o contexto é crucial: unhas reflexións xerais, elaboradas fóra do calor dun caso concreto, difiren radicalmente dunha pronuncia inserida nun auto instrutor, en pleno proceso contra unha persoa determinada. Nun auto penal, o obxectivo non é facer ciencia política nin formular propostas normativas para xerar consecuencias políticas inmediatas; o seu contido debe centrarse en elementos probatorios, medidas cautelares e o estrito respecto ás garantías procesuais.
Cando o xuíz instrutor, como sucedeu no caso Ábalo, vai máis alá e manifesta publicamente o seu “estupor” porque o investigado poida continuar exercendo como deputado, e invita explicitamente ao Parlamento a reflexionar e modificar o seu Regulamento, a súa actuación xera dúas consecuencias especialmente graves. En primeiro lugar, crea unha aparencia inequívoca de prexuízo: insinúa, antes de que exista unha condena firme, que a persoa investigada xa non é digna de ocupar o seu cargo. Esta aparencia colide frontalmente co principio fundamental da presunción de inocencia, pilar do noso ordenamento xurídico. En segundo lugar, a acción do xuíz pon en risco a propia independencia do Poder Xudicial. A súa autoridade, que emana da súa percepción como órgano neutral, reséntese cando invade o campo de decisións políticas e de autorregulación que corresponde en exclusiva ao poder lexislativo.
Desde a perspectiva do procesado, esta conduta non é nin moito menos inocua. Calquera avogado defensora, na súa situación, tería base sólida para solicitar a nulidade das actuacións ou, como mínimo, a recusación do xuíz instrutor. Un auto que contén valoracións de tal natureza contamina gravemente o procedemento, xera unha sombra de dúbida sobre a imparcialidade de quen debe xulgar e vulnera o dereito a un proceso con todas as garantías. A tutela xudicial efectiva, consagrada no artigo 24 da Constitución, esixe non só unha imparcialidade real, senón tamén aparente. As expresións do xuíz, ao excederen os límites propios da súa función, socavan ambas as dúas.
Non se trata, en absoluto, de prohibir que os xuíces sinalen problemas lexislativos que detectan na súa labor. Trátase de recordar os límites temporais, formais e contextuais que deben rexer a súa actuación. Facer unha suxestión de reforma fóra do contexto dun proceso é unha cousa; incluíla nun auto instrutor, con formulacións que prexulgan a situación política do investigado, é completamente distinto e resulta inadecuado. As reformas das normas, e máis aínda dos Regulamentos parlamentarios, débense debater e aprobar no Parlamento, con transparencia e suxeición ao control democrático, non mediante suxestións que poden ser interpretadas, con razón, como presións dende un órgano que debe resolver conflitos aplicando o Dereito vixente, non creando nova política normativa.
En definitiva, protexer a presunción de inocencia e a separación de poderes non equivale a defender a impunidade. Moi ao contrario, consiste en garantir que as decisións que afectan a cargos públicos e a dereitos fundamentais se adopten con todas as garantías e polos órganos constitucionalmente designados para iso. Se un instrutor, no desenvolvemento dunha instrución, se extralimita ata o punto de propoñer consecuencias políticas anticipadas, a persoa afectada ten toda a razón ao solicitar a nulidade: estamos ante a vía procesual idónea para restablecer os principios que a Constitución e a ética institucional esixen para a correcta administración de xustiza.
