As mutuas e a Lei 5/2025: unha reparación incompleta tras décadas de litixio*

Que eran as mutualidades laborais?As mutualidades laborais (mutuas) foron entidades privadas colaboradoras da Seguridade Social que entre 1967 e 1978 xestionaron cotizacións e prestacións para determinados colectivos. Funcionaban como réximes especiais paralelos ao Réxime Xeral: os afiliados cotizaban ás mutuas en vez de ao sistema público, e esas cotizacións financiaban pensións e outras prestacións.O problema da dobre tributaciónO problema fiscal xurdiu cando as cantidades que os traballadores aboaran ás mutuas foron consideradas ingresos xa sometidos ao IRPF e, á hora de percibir a pensión, volveron ser incluídas na base impoñible suxeita a tributación. En termos simples: persoas que xa pagaran impostos polos seus ingresos viron a súa renda impoñible incrementada ao recibir a pensión, sufrindo unha dobre tributación.A Lei 5/2025: recoñecemento tardío dunha derrota xurídicaA recente Lei 5/2025 preséntase como reparación, pero é máis ben o recoñecemento tardío dunha derrota xurídica do Estado. Durante décadas, Facenda resistiuse a corrixir o erro: a súa estratexia foi apelar sentenzas e dilatar o conflito, gastando cartos públicos en litigar contra cidadáns. Non foi vontade política altruísta; foi a presión xudicial —culminada nas sentenzas do Tribunal Supremo— a que obrigou a mudar a posición estatal. A lei é, en consecuencia, unha rendición ante unha avalancha xudicial imparable.En que consiste a “devolución”?A Lei 5/2025 non restitúe o cobrado indebidamente de forma integral. Establece unha redución do 25% na base impoñible das pensións para os exercicios 2019-2022, e artella un procedemento administrativo para calcular e aboar as cantidades correspondentes a uns 600.000 afectados. Iso significa que non se repara caso por caso nin se abordan todos os anos afectados ao longo de medio século: aplícase un parche xenérico e limitado no tempo. Para moitos, o alivio será simbólico ou incompleto —un desconto sobre catro exercicios, non a restitución total do que se pagou indebidamente ao longo de décadas.Un proceso complexo e tardíoO proceso tampouco é sinxelo. A administración promete pagar antes de finais de 2025, pero o tamaño e a complexidade da operación están a xerar retrasos previsibles. O pago fraccionado impóñese pola capacidade administrativa, non pola preferencia do cidadán; a oferta de intereses de demora é o recoñecemento implícito dun fracaso na xestión. Medio século de espera reduceuse a catro exercicios e a un 25% de desconto: é unha compensación parcial, burocratizada e tardía.A reclamación dos mutualistas era xusta e as sentenzas xudiciais deronlles a razón. Pero a Lei 5/2025 é máis unha resposta forzada que unha reparación plena. Amosa a ineficacia institucional: o Estado foi lento para recoñecer o erro, custoso en litixios e contido na súa reparación. Gañouse unha batalla necesaria, pero a guerra pola eficacia e pola xustiza plena do Estado segue aberta —a memoria cidadá tivo que ser incansable e ben asesorada para chegar ata aquí, e a solución aprobada deixa aínda moito por facer.