A investigación médica non é un monopolio do capital

O sistema público cubano logrou vacinas propias contra a COVID-19 sen lucro privado, e fíxoo baixo condicións de bloqueo e escaseza que, segundo a lóxica de mercado, deberían ter feito imposible ese resultado

Cando se fala de innovación farmacéutica, dáse por suposto que sen incentivos económicos non hai investigación que valga. Pero esa premisa, tan estendida como raramente cuestionada, non resiste o exame dos feitos. Cuba desenvolveu varias vacinas propias contra a COVID-19 —Abdala e Soberana 02 entre elas— con eficacias superiores ao 92% nos casos máis favorables, sen accionistas que esixan retorno, sen competencia de mercado e baixo un bloqueo económico que leva seis décadas estrangulando a súa economía. A pregunta que deberíamos facernos non é por que Cuba conseguiu facelo, senón por que damos por imposible que se poida facer sen capital privado.

A organización do sistema sanitario e farmacéutico cubano responde a unha lóxica completamente distinta á das grandes corporacións internacionais. Mentres unha empresa farmacéutica privada existe legal e estruturalmente para xerar beneficio aos seus accionistas, o sistema cubano ten como obxectivo declarado e efectivo a saúde da poboación como ben común. Iso significa que as decisións sobre que investigar non se toman en función da rendibilidade esperada, senón da necesidade sanitaria. Durante a pandemia, Cuba non só vacinou á súa propia poboación con tecnoloxía propia, senón que foi o primeiro país do mundo en inmunizar de forma masiva a nenos desde os 2 anos de idade, nunha aposta que ningunha farmacéutica occidental chegou a considerar prioritaria.

Os resultados están aí e son verificables. Soberana 02 alcanzou unha eficacia do 69,7% en dúas doses, pero a combinación con Soberana Plus nun esquema heterólogo de tres doses elevou esa protección ata o 92,0%, cunha protección do 100% fronte aos casos graves. Abdala, pola súa banda, mostrou unha eficacia do 92,28% contra a enfermidade sintomática e unha protección moi elevada fronte aos casos graves e a morte. Estas cifras sitúan as vacinas cubanas na liga das mellores do mundo, e fixéronse accesibles para decenas de países sen as condicións de prezo e propiedade intelectual que impón a industria occidental. Todo isto, ademais, construído sobre unha traxectoria de décadas en investigación biomédica pública que inclúe institucións como BioCubaFarma, o Instituto Finlay de Vacunas ou o Centro de Enxeñería Xenética e Biotecnoloxía.

Pero o máis revelador non é o que Cuba conseguiu, senón o que ese éxito pon en cuestión. A idea de que o lucro é o motor indispensable da innovación farmacéutica queda en evidencia cando un país bloqueado, con recursos materiais extraordinariamente limitados e sen acceso ás vacinas occidentais, é quen de desenvolver as súas propias ferramentas nun prazo comparable ao das grandes multinacionais. A ciencia non se detén onde non hai beneficio, e o caso cubano é a proba empírica de que a motivación colectiva, o prestixio científico e o compromiso coa saúde pública poden producir resultados de primeira orde.

Isto non significa que o modelo cubano sexa exportable sen máis nin que careza de limitacións. A planificación pública depende criticamente da dispoñibilidade de recursos materiais para escalar produción e distribución, e Cuba sufriu na súa propia pel as dificultades para industrializar a escala que permitiría abastecer mercados máis amplos. O bloqueo económico agrava esta restrición ata límites inasumibles. Pero recoñecer estas dificultades non é o mesmo que negar a validez do sistema: é sinalar que o obstáculo principal non é a ausencia de capital privado, senón a presión externa deseñada precisamente para estrangular calquera alternativa ao capitalismo.

Hai ademais unha ironía que non debería perderse. As vacinas occidentais contra a COVID-19, celebradas como triunfo da iniciativa privada, non foron posibles sen investimento público masivo que asumiu gran parte do risco económico. Os gobernos financiaron investigación básica durante décadas, capacidade produtiva e compras anticipadas antes mesmo de que os ensaios clínicos confirmasen a eficacia. A socialización do risco foi a condición para que o capital privado puidese coller o crédito e os beneficios. Cuba, en cambio, socializou tamén o risco, pero sen privados aos que traspasarlle o beneficio.

O debate sobre que sistema é mellor non se resolve con slogans ideolóxicos, senón con feitos. E os feitos din que un país pequeno, bloqueado e pobre conseguiu vacinas propias, de alta eficacia, en tempos rexistro, sen accionistas, sen patentes abusivas e sen competencia de mercado. Iso debería facernos máis escépticos ante a afirmación de que sen lucro non hai innovación. E debería obrigarnos a preguntar, en cada nova crise sanitaria, se estamos a organizar a investigación en función da necesidade ou en función da oportunidade de negocio. Porque a resposta non é indiferente: nela van vidas.