O “absentismo” na Galiza: unha etiqueta enganosa para un problema estrutural
Sanidade tensionada, traballo precarizado e unha clase traballadora envellecida explican o aumento das baixas máis que calquera suposta falta de compromiso laboral
O aumento das baixas laborais en Galiza e no conxunto do Estado está a ser interpretado pola patronal como un problema de “absentismo”. Porén, os datos e a análise de organismos independentes e sindicatos apuntan a unha realidade máis complexa: listas de espera sanitarias, deterioro das condicións de traballo e o envellecemento da poboación activa explican o fenómeno. A campaña impulsada pola CIG sitúa o foco nas causas estruturais e denuncia unha estratexia de culpabilización da clase traballadora.
Un debate instalado sobre unha premisa cuestionable
Nos últimos meses, o termo “absentismo laboral” converteuse nun dos eixos centrais do debate económico e social. Organizacións empresariais, mutuas e determinados responsables políticos insisten en que o incremento das baixas médicas está a xerar custos insostibles e a afectar á produtividade.
As cifras son, efectivamente, elevadas: a taxa de absentismo sitúase en máximos históricos, arredor do 7,4%, con preto de 1,5 millóns de persoas de baixa cada día no Estado e un gasto en incapacidade temporal que supera os 17.000 millóns de euros anuais.
Porén, a interpretación destes datos está lonxe de ser unívoca.
Mentres a patronal fala de “absentismo desbocado” e reclama máis control, outras voces —entre elas sindicatos, expertos en saúde laboral e organismos como a AIReF— sinalan que o termo resulta insuficiente e mesmo enganoso.
A clave está na definición: o absentismo, segundo organismos internacionais, implica non acudir ao traballo cando se espera que se faga. Pero a maioría das ausencias actuais están xustificadas por baixas médicas.
É dicir: non estamos ante persoas que non queren traballar, senón ante persoas que non poden facelo por motivos de saúde.
A campaña da CIG: cambiar o marco do debate
Neste contexto, a Confederación Intersindical Galega (CIG) puxo en marcha unha campaña baixo o lema:
“O absentismo non é un problema, é un síntoma”
A iniciativa combina accións informativas e mobilizacións co obxectivo de desmontar o que considera un relato interesado impulsado pola patronal e pola Xunta.
Segundo a organización sindical, o uso do termo “absentismo” busca criminalizar as persoas traballadoras e xustificar reformas que implican recortes de dereitos, maior control e unha progresiva privatización da sanidade a través do reforzo do papel das mutuas.
A campaña tamén se produce nun momento clave: o debate sobre o endurecemento das condicións das baixas médicas e a ampliación das competencias das mutuas, especialmente no ámbito das doenzas musculoesqueléticas.
A fenda galega: un acordo estatal sen consenso
O actual escenario ten a súa orixe nun acordo asinado en setembro de 2024 entre o Goberno central, sindicatos estatais e a patronal. Este pacto abriu a porta a que as comunidades autónomas cedan máis competencias ás mutuas na xestión de determinadas baixas.
A medida foi presentada como unha solución técnica para reducir a duración das incapacidades temporais e aliviar a presión sobre o sistema sanitario.
Porén, en Galiza xerou unha forte contestación.
A CIG, sindicato maioritario no país, quedou fóra do acordo e denunciou que supón unha “privatización encuberta” da sanidade pública. A organización alerta de que a ampliación do papel das mutuas —entidades vinculadas aos intereses empresariais— pode derivar en presións sobre as persoas traballadoras para reincorporarse antes de estar plenamente recuperadas.
As mobilizacións iniciadas en decembro de 2024 baixo lemas como “A nosa saúde non se toca” evidencian que o conflito vai máis alá dunha cuestión técnica: está en xogo o modelo de xestión da saúde laboral.
Sanidade pública: o factor determinante na duración das baixas
Un dos elementos máis consistentes na análise do fenómeno é o papel da sanidade pública.
Diversos estudos estableceron unha relación directa entre o aumento da duración das baixas e o deterioro das listas de espera. Entre 2017 e 2024, a duración media das incapacidades temporais incrementouse significativamente, nun contexto de saturación do sistema sanitario.
Na Galiza, os datos son especialmente ilustrativos:
- As listas de espera cirúrxica aumentaron máis de 12 días en seis anos
- As de consultas externas incrementáronse en máis de 19 días
Estas demoras teñen consecuencias directas:
- Retrasan diagnósticos
- Atrasan tratamentos
- Alongan os procesos de recuperación
O resultado é que as persoas permanecen máis tempo de baixa non por vontade propia, senón pola incapacidade do sistema para dar resposta en tempo razoable.
Esta realidade reflíctese nun dato particularmente significativo: a duración media das baixas en Galiza supera en máis de 33 días á media estatal en continxencias comúns.
A interpretación é clara: non hai necesariamente máis incidencia de enfermidade, senón peores condicións para a recuperación.
O modelo laboral como xerador de enfermidade
Xunto ao factor sanitario, o modelo produtivo aparece como outro elemento clave.
Nos últimos anos, a economía experimentou un incremento sostido da produtividade. Porén, este aumento non se traduciu en melloras equivalentes nas condicións de traballo.
Ao contrario:
- Intensificáronse os ritmos laborais
- Mantivéronse ou ampliáronse as xornadas
- Persisten déficits na prevención de riscos
As enfermidades musculoesqueléticas —asociadas a posturas forzadas e esforzos repetitivos— continúan sendo a principal causa de baixa.
Pero o cambio máis significativo prodúcese no ámbito da saúde mental.
Os trastornos como a ansiedade, a depresión ou o burnout experimentaron un crecemento notable, ata converterse na segunda causa de incapacidade temporal e a primeira entre a poboación máis nova.
Este fenómeno está directamente relacionado con factores como:
- A presión polos resultados
- A inseguridade laboral
- A falta de control sobre o traballo
A interpretación de que estas baixas responden a unha falta de compromiso resulta, á luz destes datos, difícil de soster.
Unha clase traballadora máis envellecida
Outro factor estrutural é o cambio demográfico.
En Galiza, unha de cada catro persoas ocupadas supera os 55 anos, tras un incremento de máis de nove puntos nunha década.
Este envellecemento da poboación activa está vinculado, entre outros factores, ás reformas das pensións que atrasaron a idade de xubilación ata os 67 anos.
As consecuencias son evidentes:
- Máis anos de exposición ao desgaste laboral
- Maior incidencia de enfermidades crónicas
- Recuperacións máis lentas
Este contexto fai previsible un aumento das baixas, especialmente nas etapas finais da vida laboral.
Porén, este factor adoita quedar fóra do discurso dominante sobre o absentismo.
A disputa polo relato: control ou prevención
O debate sobre as baixas laborais está, en realidade, atravesado por unha disputa máis profunda: a definición das causas e, en consecuencia, das solucións.
A patronal insiste na necesidade de reforzar os mecanismos de control, reducindo a duración das baixas e ampliando o papel das mutuas.
Pola contra, sindicatos e expertos apuntan a un enfoque diferente:
- Reforzar a sanidade pública
- Mellorar a prevención de riscos laborais
- Reducir a carga de traballo
- Abordar os riscos psicosociais
Esta diverxencia reflíctese tamén no ámbito xurídico.
O límite legal ao control: a intervención do Tribunal Supremo
En xaneiro de 2026, o Tribunal Supremo marcou un punto de inflexión ao declarar nulas determinadas prácticas empresariais que penalizaban as ausencias por incapacidade temporal.
A sentenza estableceu que este tipo de medidas constitúen discriminación por razón de enfermidade, reforzando a idea de que a loita contra o absentismo non pode vulnerar dereitos fundamentais.
Este pronunciamento introduce un límite claro ás políticas baseadas exclusivamente no control e na penalización.
Un fenómeno complexo: a “tormenta perfecta”
A análise conxunta dos factores permite entender o aumento das baixas como o resultado dunha combinación de elementos:
- Saturación do sistema sanitario, que alonga os procesos de recuperación
- Deterioro das condicións laborais, que incrementa a incidencia de enfermidade
- Envellecemento da poboación activa, que aumenta o desgaste acumulado
A isto engádese a complexidade de determinadas patoloxías, especialmente no ámbito da saúde mental, que introducen maiores dificultades de avaliación e xestión.
Este conxunto de factores foi cualificado por distintos analistas como unha “tormenta perfecta”.
Máis alá das cifras: un debate sobre o modelo social
O debate sobre o absentismo transcende a cuestión económica.
En última instancia, pon enriba da mesa un conflito sobre o modelo de sociedade:
- Un modelo que prioriza a eficiencia e o control
- Ou un modelo que coloca a saúde e o benestar no centro
En Galiza, este conflito maniféstase de forma especialmente intensa, cunha forte oposición sindical á ampliación do papel das mutuas e unha defensa explícita da sanidade pública.
Conclusión: do “absentismo” á responsabilidade compartida
O uso do termo “absentismo” como explicación do aumento das baixas laborais resulta, cando menos, limitado.
Os datos indican que estamos ante un fenómeno complexo, no que interveñen factores sanitarios, laborais e demográficos.
Reducilo a unha cuestión de comportamento individual implica ignorar as causas estruturais e, en consecuencia, aplicar solucións ineficaces.
A evidencia apunta noutra dirección:
- Mellorar a capacidade da sanidade pública
- Reforzar a prevención de riscos laborais
- Adaptar o sistema produtivo ás características dunha poboación traballadora máis envellecida
En definitiva, abordar o problema desde unha perspectiva sistémica.
Porque, como sinala o lema da campaña sindical:
👉 O absentismo non é o problema. É o síntoma.
