O tabú de pensar máis alá do capitalismo
Unha das grandes ironías do noso tempo é que vivimos rodeados de evidencias da insostibilidade do capitalismo, e con todo segue sendo considerado o único marco lexítimo de pensamento económico. Falar de alternativas, e en particular de solucións inspiradas na tradición comunista, convértese nun tabú. Non se discuten os argumentos nin as propostas, senón que se despachan cun reflexo automático: “xa sabemos como acabou o comunismo no século XX”.
Mentres tanto, o capitalismo segue producindo efectos que non se poden ocultar. A lóxica da maximización de beneficios e acumulación de capital leva a unha concentración brutal de poder en mans de conglomerados que superan en orzamento a estados enteiros. Musk, Meta, Google ou Amazon non son só empresas; son estruturas de poder capaces de presionar gobernos, vetar normas internacionais e, en casos extremos, condicionar guerras e pazs. O resultado é que a democracia formal vai quedando reducida a un decorado, mentres os mecanismos de decisión reais están nas mans de consellos de administración.
A automatización acelera o dilema: o capitalismo non precisa xa de emprego masivo para funcionar. Robots e algoritmos producen bens e servizos con mínima intervención humana. Se a renda non se redistribúe, as maiorías sociais quedan sen salarios, e polo tanto sen consumo. O círculo virtuoso que se presentaba como xustificación do sistema —traballo→salario→consumo→beneficio— está roto. Pero en lugar de recoñecelo, o capital desvíase cara á especulación financeira, a captura de rendas en vivenda, terras ou datos, e o luxo para elites. A maioría queda excluída ou dependente de subsidios mínimos.
É aquí onde resulta sorprendente a facilidade coa que se descartan as propostas comunistas. A idea central do comunismo —que os medios de produción non deben estar concentrados en mans privadas se iso compromete a supervivencia colectiva— non perdeu vixencia. Ao contrario, no contexto actual é máis pertinente que nunca. Non se trata de reproducir esquemas pechados do século XX nin de repetir erros de planificación centralizada sen control democrático. Trátase de preguntarnos se a propiedade común de infraestruturas críticas, a socialización dos beneficios da automatización ou a planificación da produción básica en función das necesidades non serían, hoxe, medidas de sentido común.
O rexeitamento automático destas ideas ten menos de rigor económico que de defensa ideolóxica. O capitalismo preséntase como natural e inevitable, mentres que o comunismo é caricaturizado como sinónimo de autoritarismo e fracaso. Pero esa é unha lectura interesada: tamén o capitalismo acumula unha historia de guerras, desigualdades masivas, crises financeiras devastadoras e destrución ambiental. A diferenza é que os seus efectos destructivos son normalizados, mentres que os do comunismo se usan como arma disuasoria permanente.
Non se trata de negar os riscos dunha concentración de poder no Estado. O que se trata é de recoñecer que xa vivimos baixo concentración extrema, só que privada. O perigo non está en falar de comunismo, senón en rexeitar de raíz calquera proposta que cuestione a propiedade absoluta das corporacións. Ese veto intelectual bloquea debates urxentes: renda básica universal financiada polos beneficios da automatización, nacionalización de plataformas estratéxicas, cooperativas dixitais de propiedade colectiva, planificación do uso de datos e recursos como bens comúns.
Os críticos do comunismo lembran con razón os seus fracasos históricos, pero raramente admiten que foron tamén froito da ausencia de mecanismos democráticos e de control cidadán. Ese é o punto clave: o problema non é a propiedade colectiva en si, senón como se xestiona. Sen democracia real, a propiedade estatal convértese en privilexio dunha casta. Con mecanismos de participación e rendición de contas, pode ser unha ferramenta para impedir que a tecnoloxía e os recursos dunha sociedade se poñan ao servizo exclusivo dunha minoría.
O capitalismo de hoxe non ofrece xa futuro ás maiorías. Ofrece precariedade, vixilancia e subsidios mínimos para manter orde. Se iso non é unha distopía, pouco lle falta. A única saída razoable é perder o medo a explorar alternativas, incluídas aquelas que veñen da tradición comunista. Non como dogma, senón como laboratorio de ideas: propiedade común, planificación democrática, redistribución real dos beneficios tecnolóxicos.
É tempo de recoñecer que seguir confiando en que o capitalismo se autorreformará é un acto de fe, non unha análise racional. Se o sistema actual leva á concentración de poder e á exclusión masiva, debemos atrevernos a pensar máis alá. E iso implica superar o tabú que converte o comunismo nun insulto en lugar dun conxunto de propostas que, ben adaptadas, poden ser parte da resposta.
