A transparencia policial como garante da democracia
Nunha democracia consolidada, os dereitos fundamentais non deberían oscilar ao compás da temperatura política nin da simpatía que espertan determinadas protestas na opinión pública. O dereito de reunión e manifestación, recoñecido no artigo 21 da nosa Constitución, non é unha cláusula de estilo nin un adorno institucional: constitúe unha peza estrutural e irrenunciable do Estado de dereito. A súa vivencia efectiva eríxese como un dos indicadores máis fiables da saúde democrática dun país.
Por esta razón, máis aló do fragor do debate puntual sobre feitos concretos, resulta non só pertinente, senón necesario, reflexionar en abstracto sobre determinadas prácticas policiais que reaparecen recurrentemente na descrición de certas mobilizacións sociais. Non se trata de xulgar acontecementos específicos nin de suplantar a función das instancias xudiciais ou administrativas competentes. Trátase de analizar, con serenidade e rigor, as implicacións que terían —de confirmarse como patróns de conduta— determinadas actuacións que se repiten en escenarios de tensión social. Porque a normalización do excepcional constitúe o primeiro paso cara á erosión das garantías.
A identificación visible: primeiro elo da rendición de contas
Unha das cuestións máis sensibles, e ao tempo máis claramente reguladas, é a identificación dos axentes uniformados. A normativa vixente é diáfana: a Instrución 13/2007 da Secretaría de Estado de Seguridade, o Real Decreto 1484/1987, ou a Orde INT/430/2014 establecen sen ambaxes a obrigatoriedade de portar o número de identificación persoal profesional (NIP) nun lugar perfectamente visíbel do uniforme.
Non estamos ante un detalle menor de carácter burocrático. A institución do Defensor del Pueblo advertiu en repetidas ocasións de que a ausencia desta identificación visible non constitúe unha mera infracción administrativa, senón un obstáculo grave que dificulta, cando non imposibilita, a esixencia de responsabilidades, xerando unha situación de indefensión para a cidadanía. Se nun operativo hipotético —ou en varios— numerosos axentes actuasen sen o seu NIP visíbel, non estaríamos ante un simple descoido individual, senón ante unha falla sistémica de control, ante unha opacidade organizada que protexe ao corpo policial no seu conxunto á conta de protexer as malas prácticas no seu seo. Neste punto radica o núcleo do problema: a autoridade anónima é intrinsecamente incompatible coa rendición de contas. Onde non hai cara, nin número, nin responsabilidade individual, o Estado de dereito retrocede para dar paso á lei do máis forte.
Proporcionalidade: o límite material que nos define
Outro debate recorrente, e central, é o do uso da forza. A Lei Orgánica 2/1986, de Forzas e Corpos de Seguridade, impón con claridade os principios de congruencia, oportunidade e proporcionalidade. Estes principios non son retórica xurídica para encher manuais; son límites materiais que separan o uso lexítimo da autoridade do exercicio arbitrario da coacción.
Imaxinemos unha situación hipotética, pero en absoluto allea á experiencia comparada: no contexto dunha concentración pacífica, xorde unha discusión sobre a delimitación do espazo. Un dos participantes e un axente manteñen un intercambio verbal. De súpeto, o axente reacciona cun empurrón que provoca a caída da persoa, lévaa do chan con brusquidade e procede á súa detención sen que se aprecie unha resistencia activa clara por parte do cidadán. A pregunta que debemos facernos non é ideolóxica, senón estritamente xurídica: era necesario aquel uso da forza? Era proporcionado á conduta previa? Existía unha alternativa menos lesiva, como a advertencia ou a simple identificación?
Se, ademais, ese axente non fose identificable visualmente, o problema multiplicaríase exponencialmente. Calquera eventual vulneración do artigo 15 da Constitución (dereito á integridade física) ou do artigo 24 (dereito á tutela xudicial efectiva) atoparía un obstáculo práctico case insalvable para a súa investigación e depuración. A vítima dunha posible actuación irregular quedaría, de facto, sen posibilidade de buscar amparo, convertendo a súa experiencia nunha zona de non-dereito.
A responsabilidade na cadea de mando: a omisión que tamén lesiona
Con frecuencia, o foco público sitúase unicamente no último axente que executa unha orde ou realiza unha acción. Porén, nun modelo policial democrático e moderno, a cadea de mando ten deberes igualmente claros de supervisión, planificación e control. Se nun operativo hipotético se tolerase de maneira xeneralizada e coñecida o incumprimento da normativa sobre identificación visible, a cuestión deixa de ser un asunto disciplinario individual para converterse nun problema estrutural de primeira magnitude.
A responsabilidade por omisión —isto é, non corrixir prácticas irregulares coñecidas ou previsibles cando se ten a potestade e o deber de facelo— é tan relevante para a saúde democrática como a responsabilidade por acción directa. Un corpo policial que non se depura a si mesmo desde dentro, que non corrixe os seus malos axentes, está a incubar un problema de lexitimidade que acaba afectando ao conxunto da institución e, por extensión, ao propio Estado.
A forza da lei fronte á lei da forza
Reflexionar sobre estes supostos non é, nin debe ser, un exercicio de hostilidade cara ás forzas e corpos de seguridade. Moi ao contrario: supón unha forma de protexer a súa lexitimidade e o seu papel esencial nunha sociedade libre. A autoridade en democracia non se constrúe sobre a opacidade, senón sobre a transparencia; non sobre a imposición irreflexiva, senón sobre a aplicación escrupulosa da norma; non sobre o corporativismo mal entendido, senón sobre a asunción de responsabilidades.
Se como sociedade aceptamos como “normais” ou “inevitables” prácticas que dilúen a identificación dos axentes ou que estiran perigosamente o concepto de proporcionalidade ata facelo irrecoñecíbel, estaremos a erosionar, quizais sen ser plenamente conscientes, os propios mecanismos de control que diferencian un Estado de dereito dunha mera estrutura de poder baseada na coacción.
