Por que non preocupa — e debería — que o Estado español dependa en materia de seguridade dun país coa catadura moral de Israel?
A política exterior e de seguridade non vive no abstracto: constrúese sobre acordos, dependencias e compromisos que poden condicionar a soberanía efectiva dun Estado. É, pois, razoable preocuparse cando esa dependencia recae nun socio cuestionado pola súa vulneración reiterada da legalidade internacional e por prácticas que moitos consideran incompatibles coa ética e o dereito internacionais. Se tal dependencia alcanza capacidades operativas críticas —intelixencia, tecnoloxía militar, colaboración en seguridade interior—, xa non se trata dunha mera cuestión diplomática, senón dun risco potencial para a autonomía do Estado.
Primeiro: a dependencia e a asimetría de poder. Cando un país delega capacidades críticas —como intelixencia, sistemas de vixilancia, formación de forzas de seguridade ou tecnoloxía de ciberseguridade— noutro, xéranse relacións de poder que non se desvanecen coa volátil vontade política do momento. Ese desequilibrio pode materializarse en presións políticas directas —como exixencias puntuais— ou en incentivos ocultos que condicionan decisións estratéxicas internas, dende leis de seguridade e antiterrorismo ata políticas migratorias ou de control social. A asimetría resulta especialmente problemática se o provedor non respecta as normas internacionais, xa que non existen garantías morais ou xurídicas sólidas que impidan un uso puramente instrumental desa dependencia.
Segundo: o risco de instrumentalización. Un Estado cuxo comportamento internacional é obxecto de acusacións por vulnerar dereitos e normas pode utilizar as súas relacións estratéxicas para exercer influencia: dende o apoio político condicionado a comportamentos concretos ata a explotación de información sensible para chantaxe ou presión. A posibilidade de que un goberno —ou actores próximos a el— recorra a estes recursos de influencia en momentos de crise non é ficción. A historia e a intelixencia realpolitik demostran que as alianzas pódense converter con facilidade en palancas de interese particular.
Terceiro: a erosión da lexitimidade democrática. Unha dependencia excessiva en materia de seguridade pode minar a confianza cidadá se se percibe que as decisións internas están dictadas dende o exterior ou condicionadas por intereses alleos. Se as forzas políticas non explican de forma transparente os termos dos acordos, ou se se ocultan pactos técnicos que implican cesións de control, a desafección e a polarización intensifícanse, debilitando a gobernanza democrática. Ademais, se as políticas derivadas destes acordos afectan dereitos civís —vixilancia, detención, control de información—, a erosión da lexitimidade é aínda máis profunda.
Cuarto: as liñas vermellas legais e morais. Non todas as alianzas son equivalentes. Existen liñas vermellas cando o socio é obxecto de sancións internacionais, resolucións da ONU ou acusacións sostidas por vulneracións de dereitos humanos. Manter acordos de seguridade con actores que descoiden a legalidade internacional coloca ao Estado nunha posición incómoda: ou ben normaliza e relativiza esa conduta, ou ben queda atrapado entre os seus principios oficiais e os seus intereses prácticos. Ningún Estado soberano debería ver a súa seguridade condicionada por prácticas que, en teoría, reproba no plano internacional.
Quinto: as alternativas e as responsabilidades. A solución non pasa por un illamento automático, nin pola ignorancia estratéxica, senón por asumir que as relacións de seguridade deben ser transparentes, diversificadas entre múltiples socios e suxeitas a garantías legais estritas. España, como calquera democracia europea, dispón de alternativas —como unha cooperación reforzada no seo da UE, alianzas con socios cun historial sólido de respecto ao dereito internacional e o desenvolvemento propio de capacidades tecnolóxicas— que permiten reducir a dependencia e protexer a súa autonomía. Ademais, é imperativo que a sociedade civil e o Parlamento dispoñan de acceso a salvagardas e mecanismos de supervisión que garantan que calquera transferencia de capacidades respecta os dereitos fundamentais.
A preocupación non é unha parvada: é intelixente e necesaria. Non basta con aceptar por defecto que “a seguridade require alianzas” sen preguntarse en que condicións, con que contrapartidas e con que límites legais e éticos. A soberanía non é só un concepto formal: é a capacidade real dun pobo e dos seus representantes para decidir sen converterse en reféns doutras axendas. Exixir transparencia, diversidade de socios, garantías legais e non deixar a seguridade nacional suxeita sen contrapesos a estados con antecedentes contestados non é só prudente: é unha obriga democrática ineludible.
