BOSCO e a luz da democracia: por que revelar un algoritmo público importa
A decisión do Tribunal Supremo que obriga o Estado a entregar o código fonte de BOSCO —o sistema automatizado empregado para resolver quen ten dereito ao bono social eléctrico— non é só unha victoria dunha ONG fronte á Administración: é un punto de inflexión na relación entre tecnoloxía pública e a rendición de contas democrática. O que está en cuestión non é unha curiosidade técnica, senón o acceso dos cidadáns a saber como se toman decisións que afectan dereitos fundamentais relacionados coa subsistencia e a dignidade económica.
Hai dúas razóns fundamentais que fan desta sentenza un avance relevante. A primeira é ética e política: cando o Estado delega en algoritmos a determinación de quen recibe axuda social, a sociedade ten o dereito a entender eses procesos. Un algoritmo que decide descontos na factura da luz non é neutro nin inocuo; pode reproducir erros, exclusións ou sesgos que deixen familias vulnerables sen un apoio que legalmente lles corresponde. Sen acceso ao código, a revisión independente e a corrección de fallos quedan relegadas á confianza cega na Administración. Civio denunciou xa casos de persoas que cumprían requisitos e foron denegadas; reclamar o código non é un acto de tecnofilia, é pedir rexistros que permitan depurar responsabilidades.
A segunda razón é xurídica: o Supremo rompe cunha práctica frecuente de invocar a propiedade intelectual ou a seguridade para blindar opacidade administrativa. A sentenza lembra que eses argumentos non son absolutos e deben ponderarse, caso por caso, fronte ao dereito de acceso á información pública. É especialmente relevante a aclaración do Alto Tribunal de que o código fonte, en si, non é equivalente aos datos persoais dos solicitantes; son as regras e lóxica do proceso de decisión as que precisan escrutinio, non necesariamente as bases de datos con información sensible.
Non obstante, a victoria xudicial deixa moitas preguntas prácticas e políticas por resolver. Entregar o código non resolve automaticamente a responsabilidade: hai que decidir que versión se entrega, con que límites e con que garantías de revisión independente. A apertura total e incondicional pode non ser posible —nin desexable en certos aspectos, por exemplo no que afecta a compoñentes de seguridade—, pero tampouco serve unha negativa xenérica. É preciso establecer procedementos claros: auditorías independentes, mecanismos para recuperar datos persoais cando proceda, e canles de comunicación para traducir o funcionamento técnico a termos comprensibles pola cidadanía. Sen iso, o acto de “transparencia” pode quedar reducido a un ficheiro inintelixible para calquera persoa allea á programación.
Ademais, a sentenza marca un precedente que amplía a súa importancia máis aló de BOSCO. Outros sistemas administrativos que empreguen automatización para conceder prestacións, permisos ou sancións veranse baixo a mesma presión por transparencia e accountability. Se os gobernos queren manter a confianza pública na adopción de ferramentas dixitais, terán que incorporar desde o deseño principios de “transparencia por defecto” e auditable por deseño.
O reto non é só técnico: é democrático. A apertura do código debe ir acompañada de políticas que permitan que esa información se use para mellorar as políticas públicas —auditorías cidadás, informes públicos accesibles, perfilación de erros sistemáticos e reparación de danos. Sen mecanismos de corrección efectivos, coñecer a lóxica do algoritmo será un exercicio académico sen impacto real nas vidas afectadas.
En resumo, a sentenza sobre BOSCO é un paso necesario cara a unha administración máis transparente e rendible, pero non é un punto final. Obriga a repensar procedementos, crear estruturas de auditoría e garantir que a tecnoloxía pública se poña ao servizo da xustiza social e non o contrario. Se a República das letras e das leis quere sobrevivir á era dos códigos, debe aprender a ler —e a corrixir— os algoritmos que a gobernan
