A sociedade galega toma as rendas da lingua: o Protocolo Lingua Vital

A mañá chuviosa do sábado 14 de marzo, a Praza da Quintana de Santiago de Compostela acolleu un acto ao mesmo tempo modesto na forma e ambicioso no fondo. Centenares de persoas ratificaron alí o Protocolo Lingua Vital, un documento elaborado por 57 entidades sociais —con apoio doutras 396 organizacións— que recolle preto de 300 medidas concretas para reverter o que os seus promotores describen como “emerxencia lingüística” do galego. Non foi unha concentración de masas. Foi algo quizais máis difícil: o resultado de meses de traballo colectivo, de máis de 1.300 achegas recollidas en asambleas en todas as comarcas de Galicia, de máis de cen expertos a traballar en grupos temáticos. Un documento, non un grito.

O diagnóstico: os números non opinan

Antes de valorar o protocolo, cómpre mirar os datos que o xustifican, porque estes non son elixibles.

En outubro de 2024, o Instituto Galego de Estatística (IGE) publicou a súa enquisa estrutural a fogares —que realiza cada cinco anos desde 2004— e os resultados son inequívocos: por primeira vez na serie histórica, o galego deixou de ser a lingua predominante en Galicia. As persoas que falan sempre ou máis galego quedaron nun 45,51%, fronte ao 52,94% que opta polo castelán. O monolingüismo en castelán pasou en vinte anos do 19,56% ao 29,20%.

A fractura xeracional é onde a situación se volve máis preocupante. Na franxa de 5 a 14 anos, o uso exclusivo do castelán supera xa o 53%, e un terzo dos menores de 15 anos recoñece saber “pouco ou nada” de galego. A Real Academia Galega non deixou lugar a dúbidas na súa lectura dos datos: o seu vicesecretario, Henrique Monteagudo, advertiu que “achégase un momento no que non se vai poder reverter a situación” e que “ninguén que queira que o galego teña futuro pode negar que hai que facer un cambio de rumbo drástico”.

A Xunta de Galicia interpretou os mesmos datos de forma diferente. O seu gabinete destacou que “sete de cada dez persoas se comunican en lingua galega” —cifra que inclúe os usos parciais— e presentouno como proba de vitalidade. O conselleiro de Cultura, José López Campos, enviou “un mensaje de optimismo” e apelou ao diálogo fronte ao que chamou “extremismo” das posicións de máximos. É lexítimo discrepar sobre a lectura das estatísticas, pero resulta difícil ignorar que a tendencia histórica é sistematicamente descendente en todas as franxas de idade, incluídas as maiores.

O protocolo: que propón e de onde vén

O Protocolo Lingua Vital non naceu do baleiro. É a culminación dun proceso que arrancou tras as manifestacións multitudinarias de febreiro e maio de 2025 —a primeira, co lema “Lingua vital xa!”, considerada “histórica” pola organización—, e que Queremos Galego e A Mesa pola Normalización Lingüística foron construíndo ao longo de meses mediante grupos de traballo sectoriais e plenarios comarcais.

O documento toma como punto de partida o Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, aprobado por unanimidade no Parlamento galego en 2004, e detecta as numerosas actuacións dese plan que nunca chegaron a aplicarse. Desde aí propón medidas en oito áreas: ensino, administración pública, medios de comunicación, sector económico, cultura, tecnoloxía, xustiza e dimensión internacional.

Entre as medidas máis concretas: garantir “os máximos niveis de docencia en galego” en todas as etapas educativas, establecer o coñecemento do galego como requisito para acceder a postos da función pública, “recuperar o papel normalizador” da TVG, e integrar o galego nos sistemas informáticos e plataformas dixitais. Non son demandas maximalistas. Son, en boa parte, compromisos que xa estaban recollidos no Plan de 2004 e que países como Gales ou Irlanda implementaron noutros contextos.

O apoio ao protocolo é transversal: sindicatos como CIG, CCOO e UGT, asociacións de pais e nais, colectivos de persoas migrantes, organizacións empresariais, entidades veciñais, culturais, deportivas e relixiosas. Non é un movemento sectorial nin circunscrito ao ámbito político nacionalista.

A sombra institucional: o Pacto pola Lingua, no limbo

O trasfondo político do acto é revelador e require ser narrado con precisión.

En outubro de 2024, ao mesmo tempo que publicaba os datos do IGE, a Xunta anunciou a posta en marcha dun “Pacto pola Lingua”, comprometendo presentar os seus resultados antes de finalizar 2025. En marzo de 2026, ese proceso segue sen resolución coñecida. Preguntada polo seu estado, a Secretaría Xeral da Lingua respondeu que “é un proceso amplo e aberto” e que “o resultado é un documento complexo que a comisión coordinadora está agora ultimando”. A RAG confirmou que tampouco ten noticias das conclusións.

O portavoz de Queremos Galego, Marcos Maceira, foi preciso ao respecto: en decembro de 2024 reuníronse co conselleiro de Cultura e acordaron que o proceso debía ser “plural, aberto e participativo”. “Mais a Xunta optou por un proceso absolutamente opaco, unilateral, e o primeiro compromiso que adquiriu está absolutamente incumprido”, afirmou. A coordinadora de Queremos Galego, Celia Armas, ironizou desde o escenario da Quintana: “Este é o traballo que poñemos á vosa disposición. Copiádeo, plaxiádeo. Este é o traballo que tiñan que facer vostedes, e que fixemos nós”.

Maceira tamén enumerou medidas concretas que desde a plataforma atribúen á política lingüística da Xunta: votacións parlamentarias contra o uso do galego en xulgados, notarías e xestorías; campañas en castelán en centros de ensino financiados con fondos públicos; exclusión do galego en leis como a de Intelixencia Artificial; e cambios na CRTVG que, ao seu xuízo, abren a porta ao abandono do galego na súa función normalizadora. Estas son afirmacións verificables nos rexistros parlamentarios e nas hemerotecas, aínda que a Xunta non respondeu ás preguntas dos medios sobre o contido do protocolo nin sobre as demandas que lle foron dirixidas.

O que o protocolo non resolve por si só

A honestidade analítica obriga a sinalar os límites desta iniciativa.

O primeiro é estrutural: a maior parte das medidas do protocolo —as máis determinantes— requiren participación activa da administración autonómica. Sen implicación institucional, o documento será un mapa sen camiñantes. A propia Celia Armas recoñeceu esta dependencia ao pedir á Xunta que o “copiase enteiro”. É un xesto de humildade política que revela, ao mesmo tempo, a verdade incómoda: a responsabilidade fundamental é do goberno, non da sociedade civil.

O segundo é o factor tempo. A transmisión interxeracional do galego leva décadas en declive, e os datos do IGE mostran que a xeración educada baixo o Decreto do Plurilingüismo de 2010 é a primeira en que o castelán é claramente dominante desde a infancia. Mesmo con vontade política plena, os efectos dunha reversión de políticas tardarían anos en trasladarse ás estatísticas de uso.

O terceiro é a ausencia de mecanismos de coerción: Queremos Galego pode presionar, pero non obrigar. A súa forza é política e moral. Iso significa que a mobilización social deberá ser sostida e acumulativa para producir resultados.

O que a asemblea da Quintana significa realmente

Máis alá do protocolo en si, o acto do 14 de marzo ten un significado político que vai máis alá dos seus folios.

Estamos ante a sociedade civil asumindo un liderazgo que debería corresponder ás institucións. Cando cincuenta e sete entidades de toda Galicia, de ideoloxías e sectores distintos, se sentan durante meses a elaborar un plan de normalización lingüística porque o goberno non o fai, algo está profundamente mal no pacto entre cidadanía e institucións. É positivo que exista esa capacidade de organización plural. É preocupante que sexa necesaria por default.

O presidente da Real Academia Galega, Henrique Monteagudo, mantivo a cautela institucional, declarando que a RAG espera coñecer os resultados do Pacto pola Lingua da Xunta antes de facer “unha valoración global de todas as propostas sobre a mesa”. É unha posición razoable, pero o tempo do agardo ten un custo.

A portavoz nacional do BNG, Ana Pontón, foi máis directa: “O PP está a roubarlle aos nenos e nenas do país o dereito e a liberdade de falalo”. É unha afirmación de parte, pero apunta cara a unha discusión que a propia Xunta debe afrontar: que política lingüística quere para Galicia nun momento en que os seus propios datos estatísticos certifican un declive histórico?

Conclusión: esperanza condicionada

O Protocolo Lingua Vital é o mellor que a sociedade civil galega pode ofrecer neste momento: un diagnóstico rigoroso, medidas concretas, apoio plural e humildade ao pedir implementación institucional. É un documento serio, construído con método e representatividade.

Pero a pregunta que queda sen resposta após a Quintana é a mesma de sempre: existe vontade política real para reorientar a situación? Porque os datos do IGE non son ideoloxía, son tendencia. E as tendencias, se non se interrompen, confirman a si mesmas.

O galego existe porque é a lingua dun pobo que a defende. Pero ese pobo non pode substituír indefinidamente ás institucións que teñen o deber de protexela.